अव्ययीभाव या प्रकारच्या समासात पूर्वपद हे अव्ययच असते व त्यालाच अधिक महत्व असते. याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे अव्ययीभाव समास नेहमी नपुंसकलिंगी व एकवचनी असतो. संपूर्ण सामासिक शब्दच एक अव्यय असल्याप्रमाणे धरले जाते. या समासाचा विग्रह करताना समासात नसलेल्या पदाची मदत घेतली जाते. म्हणून याला `अस्वपद विग्रह 'असेही म्हणतात. अव्ययाच्या समान अर्थाचा दुसरा शब्द घेऊन समासाचा विग्रह केला जातो. उदा. उपनगरम् - नगरस्य समीपम् येथे 'उप' या अव्ययाच्या समानार्थी `समीपम् 'याचा वापर विग्रह करताना केलेला आहे. अव्ययीभावाची अनेक उदाहरणे सामासिक शब्द व विग्रह या पध्दतीने सोडवून दाखविली आहेत. या प्रकारचे समास व त्यांचा विग्रह हे केवळ पुन्हा पुन्हा वाचल्याने लक्षात राहतात. त्यासाठी समासाचे नियम वगैरे पाठ करावे लागत नाहीत. प्रतिवर्षम् वर्षे वर्षे. प्रतिमासम् मासे मासे. प्रतिदिनम् दिने दिने. प्रत्यहम् अहनि अहनि. यावज्जीवनम् यावत् जीव: विद्यते तावत्. आसमुद्रम् समद्रात् आ. प्रत्क्षम् अक्ष्णो: प्रति. समक्षम् अक्ष्णो: समीपे. पराक्षम् अक्ष्णो: परम्. प्रतिसंवत्सरम् संवत्सरे संवत्सरे. अभिमुखम् मुखस्य समीपे. अनुरूपम् रूपस्य योग्यम्. अध्यात्मम् आत्मनि इति. यथाक्रमम् क्रमम् अनुसृत्य / क्रमम् अनतिक्रम्य. यथामति मतिम्अनुसृत्य / मतिम् अनतिक्रम्य. यथाकालम् कालम् अनुसृत्य / कालम् अनतिक्रम्य. यथाशक्ति शक्तिम् अनुसृत्य / शक्तिम् अनतिक्रम्य. यथागुणम् गुणान् अनुसृत्य / गुणान् अनतिक्रम्य. उपनगरम् नगरस्य समीपम्. उपकृष्णम् कृष्णस्य समीपम्. उपवृक्षम् वृक्षस्य समीपम्. अनुदिनम् दिने दिने. अनुपर्वतम् पर्वते पर्वते. प्रतिपर्वतम् पर्वते पर्वते. आजन्म जन्मन: आ. अनवरतम् न अवरतम् यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा. नि: शङ्कम् निर्गता शङ्का यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा. सत्वरम् त्वरया सह यथा स्यात् तथा. सप्रश्रयम् प्रश्रयेण सह यथा स्यात् तथा. सहर्षम् हर्षेण सह यथा स्यात् तथा. सादरम् आदरेण सह यथा स्यात् तथा. सोत्प्रासम् उत्प्रासेन सह यथा स्यात् तथा. सोपहासम् उपहासेन सह यथा स्यात् तथा. नैकवारम् न एक: वार: यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा. प्रत्येकम् एक: एक: यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा. स्त्रोत - संस्कृतदीपिका