<div id="MiddleColumn_internal"> <p style="text-align: justify; ">पृथ्वी सूर्याभोवती भ्रमण करते; परंतु सूर्यच खगोलावर विशिष्ट मार्गाने भ्रमण करतो असा भास होतो. त्या भ्रमण मार्गाला क्रांतिवृत्त किंवा आयनिक वृत्त म्हणतात.</p> <p style="text-align: justify; ">हे क्रांतिवृत्त खगोलीय विषुव-वृत्ताला (पृथ्वीची विषुववृत्त पातळी खगोलास ज्या काल्पनिक वृत्ताला छेदते त्याला) ज्या दोन बिंदूंत छेदते त्या छेदनबिंदूंना संपात किंवा संपातबिंदू किंवा अयनबिंदू म्हणतात. जेथे क्रांतिवृत्त खगोलीय विषुव- वृत्ताला दक्षिणेकडून उत्तरेकडे असे जाताना छेदते तो वसंतसंपात (Υ) व तेथून १८० अंशांवर क्रांतिवृत्त खगोलीय विषुववृत्ताला उत्तरेकडून दक्षिणेकडे असे जाताना छेदते तो शरत् संपात (Ω) असे म्हणतात. या दोन्ही पातळ्यांमध्ये सु. २३° ३०‘ चा कोन असतो.</p> <p style="text-align: justify; ">या ठिकाणी सूर्य अनुकमे २१ मार्च व २२ किंवा २३ सप्टेंबर या दिवशी असतो. या दिवशी सूर्य खगोलीय विषुववृत्तावर असल्याने पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणी १२ तासांचा दिवस व १२ तासांची रात्र असते. म्हणून या दिवसांना विषुव-दिन असेही म्हणतात. या दिवशी सूर्य बरोबर पूर्वेस उगवतो व पश्र्चिमेस मावळतो.</p> <p style="text-align: justify; ">संपातबिंदू दीर्घकाल-पर्यंत खगोलावर ताऱ्यांच्या सापेक्ष एकाच ठिकाणी कायम राहत नाहीत. पृथ्वीचा आस क्रांति-वृत्ताच्या आसाभोवती तिच्या भ्रमणाच्या उलट दिशेने परंतु दोन्ही अक्षांतील कोन २३° ३०' कायम ठेवून शंक्वाकार गतीने सु. २५,७८० वर्षांत एक फेरी पूर्ण करतो. त्यामुळे विषुववृत्ताची पातळीही सारखी पण सावकाश बदलत असते आणि त्यामुळे संपातबिंदूही पश्र्चिमेकडे किंचित सरकत असतात.</p> <p style="text-align: justify; ">ही सरक ५०.२ विकला (सेकंद) इतकी असते. यालाच संपातचलन म्हणतात. २००८ सालात वसंतसंपात उत्तरा भाद्रपदा नक्षत्रात होते. या सरकत्या वसंतसंपातापासून विषुववृत्तावर खस्थ ज्योतींचे विषुवांश आणि क्रांतिवृत्तावर भोग मोजतात.</p> <p style="text-align: justify; "><span><br /></span></p> <p style="text-align: justify; ">लेखक: स.ग. काजरेकर</p> <p style="text-align: justify; ">माहिती स्रोत: <a class="external-link ext-link-icon" href="https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand18/index.php/component/content/article?id=10189" target="_blank" title="नवीन विंडो मध्ये ओपन होणारी बाह्य साईट ">मराठी विश्वकोश</a></p> </div>