सजीवांचे अनुकूलन पृथ्वीवर विविध प्रकारचे सजीव आढळतात. काही सजीव पाण्यात राहतात, काही जंगलात, काही वाळवंटात तर काही हिमप्रदेशात राहतात. प्रत्येक ठिकाणचे हवामान, तापमान, पाण्याची उपलब्धता, अन्नस्रोत आणि भौगोलिक परिस्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे त्या त्या ठिकाणी राहणाऱ्या सजीवांच्या शरीररचनेत, अवयवांमध्ये, वर्तनात आणि जीवनशैलीत विशिष्ट बदल झालेले असतात. या बदलांमुळे सजीवांना त्यांच्या वातावरणात टिकून राहणे, अन्न मिळवणे, शत्रूपासून स्वतःचे संरक्षण करणे आणि प्रजनन करणे शक्य होते. या उपयुक्त बदलांना अनुकूलन (Adaptation) असे म्हणतात. अनुकूलन ही एका दिवसात घडणारी प्रक्रिया नसून हजारो वर्षांपासून नैसर्गिक निवडीद्वारे घडत आलेली सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. वनस्पतींमध्ये त्यांच्या अधिवासानुसार विविध प्रकारची अनुकूलने दिसून येतात. पाण्यात वाढणाऱ्या वनस्पतींना जलीय वनस्पती म्हणतात. कमळ, जलपर्णी यांसारख्या वनस्पतींची मुळे तळातील चिखलात घट्ट रोवलेली असतात, तर त्यांचे देठ लांब, पोकळ आणि लवचिक असतात. त्यामुळे त्या सहज पाण्यावर तरंगतात. त्यांच्या पानांवर मेणाचा थर असल्यामुळे पाणी त्यावर टिकत नाही. या वैशिष्ट्यांमुळे त्यांना पाण्यात वाढणे आणि सूर्यप्रकाश मिळवणे सोपे जाते. वाळवंटी प्रदेशातील वनस्पतींना अत्यंत कमी पाण्यात जगावे लागते. त्यामुळे निवडुंगासारख्या वनस्पतींची पाने काट्यांमध्ये रूपांतरित झालेली असतात. त्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते. त्यांचे खोड हिरवे, जाड व रसाळ असून त्यामध्ये पाण्याचा साठा केला जातो. खोडावर जाड मेणाचा थर असल्यामुळे पाण्याची हानी कमी होते. काही वनस्पतींची मुळे जमिनीत खूप खोल जातात, तर काहींची मुळे दूरवर पसरून उपलब्ध पाणी शोषून घेतात. हिमप्रदेशातील वनस्पतींमध्ये देवदार आणि पाईन यांसारख्या वृक्षांचा समावेश होतो. या वृक्षांचा आकार शंकूसारखा असल्यामुळे त्यांच्यावर बर्फ साचत नाही. त्यांच्या फांद्या उतरणीच्या आणि पाने सुईसारखी असल्यामुळे बर्फ सहज खाली घसरतो. जाड साल त्यांना तीव्र थंडीपासून संरक्षण देते. जंगलातील वनस्पती सूर्यप्रकाश मिळवण्यासाठी उंच वाढतात. अनेक वेली झाडांच्या आधाराने वर चढून सूर्यप्रकाश मिळवतात. गवताळ प्रदेशातील गवताला तंतुमय मुळे असल्यामुळे जमिनीची धूप कमी होते. काही वनस्पती अन्न मिळवण्यासाठीही विशेष अनुकूलन दर्शवितात. अमरवेल ही परजीवी वनस्पती स्वतः अन्न तयार करू शकत नाही. ती इतर वनस्पतींच्या खोडामध्ये शोषक मुळे घालून त्यांच्याकडून अन्न व पाणी मिळवते. काही वनस्पती, जसे व्हीनस फ्लायट्रॅप, कीटकभक्षी असतात. त्यांची पाने सापळ्यासारखी असतात. ती कीटकांना पकडून त्यांचे पचन करतात आणि त्यांच्याकडून आवश्यक पोषकतत्त्वे मिळवतात. प्राण्यांमध्येही विविध प्रकारची अनुकूलने आढळतात. पाण्यात राहणाऱ्या माशांचे शरीर निमुळते असते, ज्यामुळे त्यांना पाण्यात सहज पोहता येते. त्यांच्या शरीरावर खवले असतात आणि कल्ल्यांद्वारे ते श्वसन करतात. बेडूक हा उभयचर प्राणी असल्यामुळे तो पाण्यात त्वचेद्वारे आणि जमिनीवर फुफ्फुसांद्वारे श्वसन करतो. त्याच्या मागील पायांवरील पडद्यांमुळे त्याला पोहणे सोपे जाते. बदकाच्या पायांमध्ये पडदे असतात आणि त्याच्या पिसांवर तेलकट थर असल्यामुळे पाणी त्यावर टिकत नाही. जंगलातील सिंह आणि वाघ यांसारख्या मांसाहारी प्राण्यांना तीक्ष्ण नखे, धारदार दात आणि समोरच्या बाजूला असलेले डोळे असतात. त्यामुळे त्यांना शिकार करणे सोपे जाते. हरिण आणि काळवीट यांसारख्या शाकाहारी प्राण्यांचे डोळे डोक्याच्या बाजूला असल्यामुळे त्यांना विस्तृत परिसर दिसतो आणि शत्रूपासून सावध राहता येते. त्यांचे पाय लांब व मजबूत असल्यामुळे ते वेगाने धावू शकतात. वाळवंटातील उंट हा कमी पाण्यातही दीर्घकाळ जगू शकतो. त्याचे पाय रुंद व गादीसारखे असल्यामुळे तो वाळूत सहज चालतो. त्याची त्वचा जाड असते आणि नाकपुड्या बंद करता येतात. कुबडीत साठवलेली चरबी त्याला ऊर्जा पुरवते. हिमप्रदेशातील ध्रुवीय अस्वल, याक यांसारख्या प्राण्यांच्या शरीरावर दाट केस आणि त्वचेखाली चरबीचा जाड थर असतो. त्यामुळे त्यांना तीव्र थंडीपासून संरक्षण मिळते. त्यांच्या शरीराचा पांढरा रंग बर्फात लपून राहण्यास मदत करतो. हवेत उडणाऱ्या पक्ष्यांचे शरीर हलके, निमुळते आणि उड्डाणास योग्य असते. त्यांची हाडे पोकळ असतात आणि पुढचे पाय पंखांमध्ये रूपांतरित झालेले असतात. त्यामुळे ते हवेत सहज उडू शकतात. सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये साप, पाल आणि कासव यांचा समावेश होतो. त्यांच्या शरीरावर खवले असतात, ज्यामुळे शरीराचे संरक्षण होते आणि जमिनीवर हालचाल करणे सोपे जाते. प्राणी अन्न मिळवण्यासाठीही वेगवेगळ्या प्रकारची अनुकूलने दर्शवितात. सिंह आणि वाघ यांचे तीक्ष्ण सुळे मांस फाडण्यासाठी उपयोगी पडतात. सुतार पक्ष्याची टोकदार चोच झाडाच्या सालीतील किडे काढण्यासाठी उपयुक्त असते. चिमणीची आखूड चोच धान्य टिपण्यासाठी योग्य असते, तर बेडकाची लांब चिकट जीभ कीटक पकडण्यासाठी उपयोगी पडते. जिराफाची लांब मान उंच झाडांची पाने खाण्यास मदत करते. अशा प्रकारे प्रत्येक सजीव आपल्या अधिवासाशी जुळवून घेतलेला असतो. शरीररचना, रंग, सवयी, अन्न मिळवण्याची पद्धत, संरक्षणाची साधने आणि हालचाली यांमध्ये झालेले बदल म्हणजेच अनुकूलन होय. अनुकूलनामुळेच सजीव प्रतिकूल परिस्थितीतही आपले अस्तित्व टिकवून ठेवतात. त्यामुळे सजीवांचे अनुकूलन हा निसर्गातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि आश्चर्यकारक गुणधर्म आहे.