પ્રાચીન ગુજરાતનો દરિયાઈ વારસો અને ભૌગોલિક સ્થાન ગુજરાતનો દરિયાકિનારો પ્રાચીન કાળથી જ ભારતીય ઉપખંડ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્ય, સંસ્કૃતિ અને દરિયાઈ સંપર્કનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર રહ્યો છે. આશરે ૧,૬૦૦ કિલોમીટરથી વધુ લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતું આ ક્ષેત્ર પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર, ઉત્તરમાં કચ્છના અખાત અને પૂર્વ-દક્ષિણમાં ખંભાતના અખાતથી ઘેરાયેલું છે. ભૌગોલિક રીતે ખંભાતનો અખાત વિશ્વમાં સૌથી વધુ ભરતી-ઓટના તફાવત ધરાવતા વિસ્તારોમાંનો એક ગણાય છે, જ્યાં ભરતી વખતે પાણીની ઊંચાઈ ૧૧ મીટર સુધી પહોંચી જાય છે. આ વિશિષ્ટ હાઇડ્રો-ડાયનામિક પરિસ્થિતિનો લાભ લઈને પ્રાચીન નાવિકોએ ભરતીના પાણી સાથે જહાજોને બંદરની અંદર લાવવાની અને ઓટ દરમિયાન તેમને સુરક્ષિત રાખવાની અદભુત તકનીક વિકસાવી હતી. સિંઘુ ખીણની સભ્યતાના કાંસ્ય યુગથી શરૂ કરીને મૌર્ય, ક્ષત્રપ, મૈત્રક અને સોલંકી યુગ સુધી, ગુજરાતના બંદરોએ મેસોપોટેમિયા (સુમેર), પર્શિયા (ઈરાન), ઇજિપ્ત (મિસર), ગ્રીસ, રોમન સામ્રાજ્ય, પૂર્વ આફ્રિકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથેના વેપારી સંબંધોને સતત જીવંત રાખ્યા હતા. આ અહેવાલમાં પ્રાચીન ગુજરાતના મુખ્ય ભવ્ય બંદરો, તેમની સ્થાપત્ય અને ઇજનેરી વિશિષ્ટતાઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પ્રણાલીઓ તેમજ તેમના પતનના ભૌગોલિક અને પર્યાવરણીય કારણોનું પુરાતત્વીય સાક્ષ્યોના આધારે ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. હડપ્પીય સભ્યતાના પ્રાચીન બંદરો અને દરિયાઈ ઇજનેરી પ્રાચીન ભારતમાં સિંઘુ ખીણની સભ્યતા (ઈ.સ. પૂર્વે ૨૪૦૦ થી ૧૬૦૦) દરમિયાન દરિયાઈ વાણિજ્યનો પાયો નંખાયો હતો. ગુજરાતમાં હાથ ધરાયેલા વિવિધ પુરાતત્વીય ઉત્ખનનોએ સાબિત કર્યું છે કે આ કાળમાં સુઆયોજિત પબ્લિક-વર્ક્સ અને અદ્યતન હાઇડ્રોલિક ઇજનેરી ઉપલબ્ધ હતી, જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપારને વેગ આપ્યો હતો. લોથલ: વિશ્વની પ્રથમ કૃત્રિમ ભરતી-ગોદી (ટાઇડલ ડોકયાર્ડ) અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં ભોગાવો અને સાબરમતી નદીના પ્રાચીન પ્રવાહ નજીક આવેલું લોથલ હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર-નગર હતું. ઈ.સ. ૧૯૫૪માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના પુરાતત્વવિદ ડૉ. એસ. આર. રાવ દ્વારા લોથલ શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું. લોથલનું સૌથી વિશિષ્ટ પાસું તેનો ૨૦૦ મીટર લાંબો અને ૩૫ મીટર પહોળો પાકી ઈંટોથી બાંધવામાં આવેલો લંબચોરસ ડોકયાર્ડ છે. આ ડોકયાર્ડમાં ભરતીના પાણીને લાવવા માટે એક વિશેષ પ્રવેશ વિવર (Inlet Channel) અને વધારાના પાણી તથા કાંપ (Silt) ને باہر નિકાલ કરવા માટે એક નાળું (Spillway) બનાવવામાં આવ્યું હતું. હડપ્પીય ઇજનેરોએ પાણીના ભીષણ દબાણને સહન કરવા માટે દીવાલોમાં વિશેષ ઓફસેટ્સ અને વિપ હોલ્સ બનાવ્યા હતા, જે તેમની હાઇડ્રોલિક વિજ્ઞાન પરની પકડ દર્શાવે છે. ડોકયાર્ડની બિલકુલ નજીક એક વિશાળ વખાર (Warehouse) આવેલી હતી, જે ૩.૫ મીટર ઊંચા પ્લેટફોર્મ પર ૧૨ માટીની ઈંટોના બ્લોક્સથી બાંધવામાં આવી હતી. આ સ્થળેથી ૬૫ જેટલી માટીની સીલિંગ્સ (Terracotta Sealings) મળી આવી છે, જે સાબિત કરે છે કે માલસામાનનું પરીક્ષણ અને પેકિંગ અહીં જ થતું હતું. લોથલ અકીક (Agate), કાર્નેલિયન (Carnelian), સોનાના સૂક્ષ્મ મણકા (Microbeads) અને શંખની વસ્તુઓ બનાવવા માટેનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર હતું. અહીંથી પ્રાપ્ત થયેલી પર્શિયન અખાતની ગોળાકાર બટન સીલ, મેસોપોટેમિયાની સીલ અને પથ્થરના લંગરો દર્શાવે છે કે લોથલનો વેપાર મેસોપોટેમિયા (જેને સુમેરિયન સાહિત્યમાં 'મેલુહા' કહેવાયું છે), બહરાઇન અને ઇજિપ્ત સુધી વિસ્તરેલો હતો. કુંતાસી અને ભગત્રવ: પ્રાદેશિક બંદર કેન્દ્રો મોરબી જિલ્લાના માળિયા મિયાણા તાલુકામાં ફૂલકી નદીના ખાડી વિસ્તારમાં આવેલું કુંતાસી (બીબી-નો-ટીંબો) ૨ હેક્ટરમાં વિસ્તરેલું કિલ્લેબંધી ધરાવતું હડપ્પીય બંદર હતું. ઉત્ખનન દરમિયાન અહીં બોટોમાંથી માલસામાન ઉતારવા અને ચઢાવવા માટે પથ્થરની પાકી જેટી (Jetty Platform) તથા વિશાળ ઉત્પાદન અને સંગ્રહ સંકુલ મળી આવ્યું છે. કુંતાસીમાંથી મોટી માત્રામાં લેપિસ લાઝુલી (Lapis Lazuli) ની પ્રક્રિયાના સાક્ષ્યો મળ્યા છે, જેનો નિકાસ મેસોપોટેમિયામાં કરવામાં આવતો હતો. બીજી તરફ, ભરૂચ જિલ્લાના હંસોટ તાલુકામાં કીમ નદીના મુખ પર આવેલું ભગત્રવ હડપ્પીય સભ્યતાનું સૌથી દક્ષિણનું જાણીતું બંદર હતું. આ બંદર નર્મદા અને તાપી નદીના ખીણ વિસ્તારોમાંથી અકીક અને અન્ય કાચો માલ એકત્રિત કરીને લોથલ તથા વિદેશી બંદરો સુધી મોકલવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોઇન્ટ તરીકે કાર્ય કરતું હતું. પ્રાચીન અને ગ્રીકો-રોમન કાળના બંદરો મૌર્ય, શુંગ અને ક્ષત્રપ કાળ દરમિયાન (ઈ.સ. પૂર્વે ૩જી સદીથી ઈ.સ. ૪થી સદી) ભારતીય મહાસાગરમાં વેપારનું નવું ક્ષેત્ર ઊભું થયું, જેમાં ગ્રીક અને રોમન વેપારીઓએ ગુજરાતના બંદરોનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો હતો. ભરૂચ (ભૃગુકચ્છ / બારીગાઝા) નર્મદા નદીના મુખ પર આવેલું ભરૂચ પ્રાચીન ભારતમાં 'ભૃગુકચ્છ' અને ગ્રીક સાહિત્યમાં 'બારીગાઝા' (Barygaza) તરીકે વિખ્યાત હતું. ઈ.સ.ની પ્રથમ સદીમાં અજ્ઞાત ગ્રીક નાવિક દ્વારા લખાયેલા મહત્ત્વના ગ્રંથ પેરીપ્લસ ઓફ ધ એરીથ્રિયન સી (Periplus of the Erythraean Sea) માં બારીગાઝાનું અત્યંત વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ભરૂચ એ પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતના અંતરિયાળ વિસ્તારો જેવા કે ઉજ્જૈન, પ્રતિષ્ઠાન અને ગંગાના મેદાનોને સમુદ્ર સાથે જોડતું મુખ્ય વ્યાપારી બંદર હતું. પેરીપ્લસના લેખક નોંધે છે કે નર્મદા નદીના મુખમાં દરિયાઈ પ્રવાહ અને ઓટના કારણે પ્રવેશવું અત્યંત જોખમી હતું; આથી સ્થાનિક રાજા દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવેલા અનુભવી નાવિકો સરકારી હોડીઓ (Tenders) દ્વારા વિદેશી જહાજોને સલામત રીતે પાયલોટ કરીને બંદર સુધી લાવતા હતા. ભરૂચમાંથી દક્ષિણ અને મધ્ય ભારતનું સુતરાઉ કાપડ, મલમલ, રેશમ, અકીકના મણકા, હાથીદાંત, કસ્તુરી, નૌકા સામગ્રી અને મસાલાની વિશાળ નિકાસ થતી હતી. તેના બદલામાં રોમન સામ્રાજ્યમાંથી ઈટાલિયન અને અરેબિયન વાઈન, તાંબુ, કલાઈ (Tin), શીશુ, કાચના વહનો અને મોટી માત્રામાં સોના-ચાંદીના રોમન સિક્કા આયાત કરવામાં આવતા હતા. હથબ (હસ્તવપ્ર) અને પ્રભાસ પાટણ ભાવનગરના કિનારે આવેલું હથબ પ્રાચીન સાહિત્યમાં 'હસ્તવપ્ર' અને ગ્રીક ભૌગોલિક વર્ણનોમાં 'અસ્તકાપ્ર' (Astakapra) તરીકે ઓળખાતું હતું. આ સ્થળે થયેલા પુરાતત્વીય ખોદકામમાંથી ઈ.સ. પૂર્વે ૪થી સદીથી ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદી સુધીના સતત સાંસ્કૃતિક સ્તરો મળી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે તે દરિયાઈ શંખ-ઉદ્યોગ, લોખંડ કામ અને મધ્યમ કદના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું કેન્દ્ર હતું. બીજી તરફ, હિરણ, કપિલા અને સરસ્વતી નદીઓના ત્રિવેણી સંગમ નજીક આવેલું પ્રભાસ પાટણ (સોમનાથ) માત્ર ધાર્મિક તીર્થધામ જ નહીં પરંતુ એક મજબૂત દરિયાઈ બંદર પણ હતું. મરીન આર્કિયોલોજીકલ સંશોધનો દરમિયાન પ્રભાસ પાટણના દરિયાઈ વિસ્તારોમાંથી પથ્થરના પ્રાચીન લંગરો અને જેટીના અવશેષો મળી આવ્યા છે, જે પશ્ચિમ એશિયા સાથેના તેના દરિયાઈ સંપર્કની પુષ્ટિ કરે છે. મૈત્રક અને મધ્યકાલીન યુગના વ્યાપારી કેન્દ્રો ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતન પછી અને મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન (૫મી થી ૧૬મી સદી) ગુજરાતના બંદરોએ વૈશ્વિક મુસ્લિમ, અરેબિક અને યુરોપિયન વેપારી જૂથોને મોટા પ્રમાણમાં આકર્ષ્યા હતા. વલ્લભી: મૈત્રકોનું રાજધાની-બંદર અને શૈક્ષણિક મથક મૈત્રક રાજવંશ (ઈ.સ. ૪૭૫–૭૭૫) ની રાજધાની વલ્લભી (આજનું વળા, ભાવનગર નજીક) ખંભાતના અખાતના એક ફાંટા પર સ્થિત એક સમૃદ્ધ બંદર-નગર હતું. મૈત્રક શાસકોએ દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા માટે વિશેષ કાયદાકીય અને લશ્કરી વ્યવસ્થા કરી હતી. અરબી સમુદ્ર મારફતે વેપાર કરતા જહાજો માટે વલ્લભી એશિયાનું મુખ્ય વ્યાપારી મથક બની ગયું હતું. વલ્લભી માત્ર વેપારનું જ નહીં પરંતુ જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મનું મહાન શૈક્ષણિક કેન્દ્ર પણ હતું. ચીની યાત્રીઓ શુઆનઝેંગ (Xuanzang - ઈ.સ. ૬૪૦) અને યિજિંગ (Yijing) એ વલ્લભીની મુલાકાત લઈને તેની સરખામણી નાલંદા યુનિવર્સિટી સાથે કરી હતી અને તેના વેપારીઓની અગાધ સંપત્તિ તથા બૌદ્ધ વિહારોનું આબેહૂબ వర్ણન કર્યું હતું. ઈ.સ. ૭૭૫-૭૮૦ ના સમયગાળામાં સિંઘથી થયેલા આક્રમણોના કારણે વલ્લભીના રાજકીય અને આર્થિક માળખાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું હતું. ખંભત (કમ્બે): વૈશ્વિક વાણિજ્યનું મધ્યકાલીન કેન્દ્ર ૧૦મી થી ૧૬મી સદી દરમિયાન ખંભાત (અરેબિક સાહિત્યમાં Kinbaya/Kanbaya) સમગ્ર હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રનું સૌથી સમૃદ્ધ અને ધમધમતું બંદર બનીને ઊભર્યું હતું. ઈ.સ. ૯૧૫ માં અલ્-મસુદી, ૧૨૯૩ માં માર્કો પોલો, ૧૩૪૨ માં ઇબ્ન બતુતા અને ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝ અધિકારી ડુઆર્ટે બાર્બોસાએ ખંભાતના અદ્ભુત વૈભવનું વર્ણન કર્યું છે. ઇબ્ન બતુતાએ ખંભાતના ભવ્ય મકાનો અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી સમુદાયની મુક્તકંઠે પ્રશંસા કરી હતી. હડપ્પીય કાળમાં વિકસેલી અકીક અને કાર્નેલિયનના મણકા બનાવવાની કળા ખંભાતમાં પૂર્ણ કળાએ ખીલી હતી. આ સિવાય ખંભાતનું છાપકામ કરેલું સુતરાઉ કાપડ, રેશમ, 'કન્બાયન' નામના ચામડાના પગરખાં અને અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલા દેશો માટે કંડારેલા આરસપહાણના પથ્થરો (Marble Gravestones) ની નિકાસ છેક પૂર્વ આફ્રિકાથી લઈને ઇન્ડોનેશિયા (જાવા) સુધી થતી હતી. બેટ દ્વારકા અને ઘોઘા: દરિયાઈ પુરાતત્વીય શિલાલેખો અને અવશેષો કચ્છના અખાતના મુખ પર આવેલા બેટ દ્વારકા ટાપુ પરથી ૪૨ થી વધુ પથ્થરના પ્રાચીન લંગરો મળી આવ્યા છે. આમાં ત્રિકોણાકાર કમ્પોઝિટ લંગરો અને બેસાલ્ટ પથ્થરમાંથી બનેલા ઇન્ડો-આરબ પ્રકારના લંગરોનો સમાવેશ થાય છે, જે વિવિધ યુગોમાં અહીં થતી દરિયાઈ વાણિજ્યિક પ્રવૃત્તિઓની પુષ્ટિ કરે છે. તેવી જ રીતે, ખંભાતના અખાતમાં આવેલું ઘોઘા એક મહત્વપૂર્ણ ઇન્ડો-આરબ વેપારી મથક હતું. અહીંના દરિયાઈ ઉત્ખનનમાંથી મોટી સંખ્યામાં ઇન્ડો-આરબ લંગરો, ઈ.સ. ૧૧૭૦ નો અરબી શિલાલેખ અને ચીની પોર્સેલેઇન (Chinese Ware) તથા વાદળી-લીલા રંગના ઇસ્લામિક ગ્લેઝ્ડ મૃણપાત્રો મળી આવ્યા છે, જે ચીન અને પર્શિયન અખાત સાથેના સીધા વેપારના પુરાવા પૂરા પાડે છે. પ્રાચીન ગુજરાતના મુખ્ય બંદરોનું તુલનાત્મક વિશ્લેષણ ગુજરાતના વિવિધ ઐતિહાસિક યુગો દરમિયાન કાર્યરત મુખ્ય બંદરો, તેમની ભૌગોલિક સ્થિતિ, મુખ્ય વેપારી વસ્તુઓ અને પુરાતત્વીય શોધોની વિગતો નીચે મુજબના કોષ્ટકમાં સંકલિત કરવામાં આવી છે: બંદરનું નામ ઐતિહાસિક સમયગાળો ભૌગોલિક સ્થાન / નદી મુખ્ય નિકાસ અને આયાત વસ્તુઓ પુરાતત્વીય તથા ઇજનેરી વિશેષતાઓ લોથલ હડપ્પીય કાળ (c. ૨૪૦૦–૧૯૦૦ BCE) ભોગાવો/સાબરમતી નદી, ખંભાતનો અખાત નિકાસ: અકીક/કાર્નેલિયન મણકા, હાથીદાંત, શંખની વસ્તુઓઆયાત: તાંબુ, ચર્ટ, કિંમતી પથ્થરો વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન ઈંટોથી બનેલી કૃત્રિમ ભરતી-ગોદી, વિશાળ વખાર, મણકા બનાવવાનું કારખાનું. કુંતાસી હડપ્પીય કાળ (c. ૨૨૦૦–૧૯૦૦ BCE) ફૂલકી નદીની ખાડી, મોરબી નિકાસ: લેપિસ લાઝુલી, માટીના વાસણો, અકીકઆયાત: કાચો માલ, તાંબુ પાકી ઈંટો અને પથ્થરની જેટી, કિલ્લેબંધી ધરાવતું ઔદ્યોગિક સંકુલ, સિલિન્ડ્રિકલ લંગરો. ભગત્રવ ઉત્તર હડપ્પીય કાળ (c. ૨૨૦૦–૧૫૦૦ BCE) કીમ નદીનું મુખ, ભરૂચ નિકાસ: નર્મદા-તાપી ખીણનો અકીક અને ધાતુઓઆયાત: પ્રાદેશિક વપરાશની વસ્તુઓ હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું દક્ષિણતમ જાણીતું બંદર, પૂર દ્વારા ક્ષતિગ્રસ્ત ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોઇન્ટ. ભરૂચ (બારીગાઝા) મૌર્ય, ક્ષત્રપ, ગુપ્ત કાળ (૩જી BCE–૪થી CE) નર્મદા નદીનું મુખ નિકાસ: સુતરાઉ કાપડ, મસાલા, મલમલ, અકીકઆયાત: રોમન વાઈન, તાંબુ, કલાઈ, રોમન સિક્કા આંતરિક વેપાર માર્ગો (ઉજ્જૈન/પાટલિપુત્ર) સાથે જોડાણ, પાયલોટ હોડીઓનો નેવિગેશન માટે ઉપયોગ. હથબ (હસ્તવપ્ર) પ્રાચીન ઐતિહાસિક કાળ (૪થી BCE–૬ઠ્ઠી CE) ભાવનગર દરિયાકિનારો નિકાસ: દરિયાઈ શંખની વસ્તુઓ, લોખંડની સામગ્રી આયાત: સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક માલસામાન ક્ષત્રપ અને મૈત્રક સમયના સતત સ્તરો, શંખ અને લોહ ઉદ્યોગના અવશેષો. વલ્લભી મૈત્રક યુગ (c. ૪૭૫–૭૭૫ CE) ખંભાતના અખાતનો ફાંટો, ભાવનગર નિકાસ: અનાજ, વસ્ત્રો, સ્થાનિક હસ્તકલા વસ્તુઓઆયાત: અરબી અને પર્શિયન ઘોડા, વૈભવી સાધન-સામગ્રી રાજધાની બંદર, વલ્લભી યુનિવર્સિટી અને બૌદ્ધ વિહારો, વિશિષ્ટ સિક્કા પ્રણાલી. ખંભત (કમ્બે) મધ્યકાલીન યુગ (૧૦મી–૧૬મી CE) ખંભાતનો અખાત (ઉત્તર છેડો) નિકાસ: કાર્નેલિયન/અકીક જ્વેલરી, પ્રિન્ટેડ કાપડ, આરસપહાણની કબોઆયાત: અફીણ, કેસર, ગુલાબજળ, સોનાની પાટો અરેબિક અને યુરોપિયન આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી સમુદાયોનું કેન્દ્ર, ક્રાફ્ટ ઉત્પાદન. બેટ દ્વારકા / ઘોઘા ઐતિહાસિક થી મધ્યકાલીન યુગ કચ્છનો અખાત / ખંભાતનો અખાત નિકાસ: શંખ કલાત્મક વસ્તુઓ, પ્રાદેશિક માલસામાનઆયાત: ચાઇનીઝ પોર્સેલેઇન, પર્શિયન ગ્લેઝ્ડ પોટરી ૪૨ થી વધુ પથ્થરના પ્રાચીન લંગરો, ચીની અને અરેબિક મૃણપાત્રોના અવશેષો, અરબી શિલાલેખ. ભૌગોલિક પરિવર્તન, કાંપ ભરાવો અને બંદરોના પતનની પ્રક્રિયા ગુજરાતના દરિયાઈ વાણિજ્યના વિશ્લેષણથી એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ થાય છે કે સદીઓ દરમિયાન દરિયાઈ બંદરોના સ્થાનો સતત બદલાતા રહ્યા છે. આ સ્થાનાંતરણ પાછળ કોઈ માત્ર રાજકીય કાર્યો કે યુદ્ધો જવાબદાર નહોતા, પરંતુ કુદરતી, પર્યાવરણીય અને ભૌગોલિક परिબળોની એક જટિલ શ્રૃંખલા કાર્યરત હતી. ખંભાતના અખાતમાં સાબરમતી, મહી, નર્મદા અને તાપી જેવી મોટી નદીઓ પ્રચંડ પ્રમાણમાં કાંપ વહાવી લાવે છે. અખાતના વિશિષ્ટ આકાર અને વિશાળ ભરતી-ઓટના કારણે આ કાંપ ખુલ્લા સમુદ્રમાં જવાના બદલે અખાતના મુખ અને ખાડીઓમાં જમા થતો રહે છે. લોથલનું પતન ઈ.સ. પૂર્વે ૧૯૦૦ ની આસપાસ સાબરમતી અને ભોગાવો નદીઓમાં આવેલા વિનાશક પૂરો અને ત્યારબાદ નદીના પ્રવાહ બદલાવાના કારણે થયું હતું, જેનાથી બંદર સમુદ્રથી અલગ પડી ગયું. તેવી જ રીતે, ખંભાત બંદરનું પતન ૧૬મી અને ૧૭મી સદીમાં અખાતમાં કાંપ ભરાઈ જવાના કારણે અને પાણીની ઊંડાઈ ઘટવાના કારણે થયું હતું, જેનાથી મોટા વિદેશી જહાજોનું લંગર નાખવું અશક્ય બન્યું અને વેપારી પ્રવૃત્તિઓ દક્ષિણમાં સુરત તરફ સ્થાનાંતરિત થઈ ગઈ. આ ઉપરાંત, ઉત્તરીય ગુજરાત અને કચ્છનો વિસ્તાર ભૂકંપીય દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ રહ્યો છે. હોલોસીન યુગ દરમિયાન સમુદ્રની સપાટીમાં થયેલા ઘટાડા અને ટેક્ટોનિક હલનચલનના પરિણામે કચ્છનો રણ વિસ્તાર—જે ઈ.સ. પૂર્વે ૮મી સદીથી ઈ.સ. ૭મી સદી સુધી જહાજોની અવરજવર માટે અનુકૂળ સમુદ્રી અખાત હતો—તે ધીમે ધીમે ક્ષારયુક્ત શુષ્ક જમીનમાં ફેરવાઈ ગયો. આ પર્યાવરણીય ફેરફારોના કારણે જૂના બંદરો આજે દરિયાકિનારાથી ઘણા કિલોમીટર અંદર સ્થિત જોવા મળે છે. આ ભૌગોલિક ફેરફારોના પરિણામે ગુજરાતમાં દરિયાઈ વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રોનું ક્રમશઃ ઉત્તર-પશ્ચિમથી દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ વિસ્થાપન થતું રહ્યું. લોથલથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા વલ્લભી અને ભરૂચ થઈને ખંભાત અને ત્યારબાદ સુરત સુધી પહોંચી હતી. જોકે, બંદરોના ભૌગોલિક પતન છતાં, ગુજરાતની વિશિષ્ટ ઉત્પાદન ટેકનોલોજી અને વેપારી સંસ્કૃતિ અવિરતપણે જીવંત રહી, જેનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ હડપ્પીય કાળથી શરૂ થયેલો અને આજે પણ ખંભાતમાં ચાલુ રહેલો અકીકના મણકા બનાવવાનો ઉદ્યોગ છે.